صادرات نفت

پرونده بازگشت ارز حاصل از صادرات نفت و نقش تراستی‌ها وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ در حالی که رئیس سازمان بازرسی کل کشور از سوءاستفاده حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار توسط برخی کارگزاران مالی خبر داده، مجیدرضا حریری، رئیس اتاق مشترک ایران و چین، می‌گوید رقم واقعی ارز بازنگشته از محل فروش نفت می‌تواند به حدود پنج میلیارد دلار برسد؛ رقمی که بخشی از آن مربوط به تراستی‌هایی است که از کشور خارج شده‌اند و بخشی دیگر در پرونده افراد بازداشت‌شده قرار دارد.

اقتصاد جهان در حالی به سمت انرژی‌های پاک حرکت می‌کند که هنوز بخش بزرگی از حمل‌ونقل، صنایع سنگین و پتروشیمی به نفت و گاز وابسته است. در چنین شرایطی، اختلال طولانی‌مدت در تولید و صادرات نفت خلیج فارس یا بسته‌شدن مسیرهایی مانند تنگه هرمز می‌تواند بازار انرژی را با یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه در دهه‌های اخیر مواجه کند؛ شوکی که افزایش قیمت نفت، تورم، اختلال در تجارت جهانی و حتی تغییر دوباره ترکیب انرژی کشورها را به دنبال خواهد داشت.

تراستی‌ها سال‌ها در سایه تحریم‌ها، یکی از محرمانه‌ترین حلقه‌های انتقال پول نفت و تجارت خارجی ایران بودند؛ شبکه‌ای از افراد و شرکت‌های واسطه که قرار بود راهی برای عبور از محدودیت‌های بانکی و حفظ جریان صادرات باشند. اما امروز همین سازوکار اضطراری به یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ پرونده‌ای که پای میلیاردها دلار منابع نفتی، اختلاف روایت مسئولان، نحوه انتخاب واسطه‌ها، ضعف نظارت و ورود قوه قضاییه را به میان کشیده و این پرسش را مطرح کرده است که چگونه ابزاری برای دور زدن تحریم‌ها، خود به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مدیریت منابع ارزی ایران تبدیل شد.

بازار جهانی نفت دیگر فقط به تراز عرضه و تقاضا واکنش نشان نمی‌دهد. آنچه این روزها قیمت هر بشکه نفت را بالا و پایین می‌کند، بیش از هر چیز سطح بی‌اعتمادی به آینده امنیت خاورمیانه است. هر خبر از تنگه هرمز، هر تهدید نظامی و هر نشانه‌ای از دیپلماسی، تنها برای چند ساعت مسیر بازار را تغییر می‌دهد و سپس جای خود را به تردید تازه‌ای می‌دهد. در چنین فضایی، ریسک دیگر یک عامل موقت نیست؛ به بخشی از قیمت نفت تبدیل شده است.

بازار جهانی نفت در حال تجربه یک تغییر ساختاری است؛ تغییری که در آن دیگر تنها ظرفیت مازاد تولید عربستان سعودی تعیین‌کننده مسیر قیمت‌ها نیست. انباشت گسترده ذخایر نفتی چین و استفاده هدفمند از آنها در زمان بحران، نشان داده است که مدیریت تقاضا از طریق ذخایر می‌تواند به همان اندازه مدیریت عرضه بر بازار اثرگذار باشد و موازنه سنتی قدرت در بازار نفت را دگرگون کند.

چین با اتکا به ذخایر گسترده نفت خام و مدیریت هوشمندانه زمان خرید، به بازیگری تأثیرگذار در بازار جهانی نفت تبدیل شده است. استفاده از نفت ذخیره‌شده در دوره اوج تنش‌های ژئوپلیتیکی، نه‌تنها نیاز این کشور به واردات را کاهش داد، بلکه مسیر صادرات تولیدکنندگان بزرگ، سیاست‌های قیمت‌گذاری عربستان و روند معاملات نفت ایران را نیز تحت تأثیر قرار داد؛ تغییری که از نگاه تحلیلگران، قواعد سنتی بازار نفت را وارد مرحله‌ای تازه کرده است.

بازار جهانی نفت در هفته گذشته بیش از هر چیز از تحولات ژئوپلیتیکی تاثیر پذیرفت. در حالی که افزایش تولید اوپک‌پلاس و رشد عرضه جهانی در ابتدای هفته فشار نزولی بر قیمت‌ها وارد کرده بود، تشدید تنش‌ها در خلیج فارس و نگرانی از اختلال در عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز، مسیر بازار را تغییر داد و موجب شد نفت برنت و وست‌تگزاس اینترمدیت در پایان هفته رشد قابل توجهی را به ثبت برسانند.

بازار جهانی نفت در آغاز معاملات هفته با افزایش قیمت مواجه شد؛ رشدی که در پی تشدید دوباره تنش‌ها میان آمریکا و ایران و افزایش نااطمینانی نسبت به وضعیت امنیتی تنگه هرمز شکل گرفت. معامله‌گران اکنون با نگرانی بیشتری تحولات منطقه را دنبال می‌کنند؛ چراکه هرگونه اختلال در این گذرگاه حیاتی می‌تواند تعادل عرضه جهانی را برهم بزند.

با انتشار خبر توافق میان ایران و آمریکا و اعلام بازگشایی تنگه هرمز، بازارهای جهانی نفت واکنشی فوری نشان دادند؛ به‌طوری‌که قیمت نفت برنت بیش از ۴.۵ درصد و نفت وست‌تگزاس بیش از ۵ درصد کاهش یافت. با این حال، تحلیلگران معتقدند افت قیمت‌ها به معنای پایان بحران نیست و شوک ناشی از اختلال طولانی در یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های انرژی جهان، همچنان اثرات خود را بر اقتصاد جهانی حفظ خواهد کرد.

بلومبرگ به نقل از جی‌پی مورگان گزارش داد که ذخایر نفتی جهان با شتابی کم‌سابقه در حال کاهش است و در صورت تداوم اختلالات عرضه در خلیج فارس، بازار انرژی ممکن است تا ماه‌های آینده به پایین‌ترین سطح عملیاتی ذخایر خود برسد؛ وضعیتی که می‌تواند زمینه‌ساز جهش قیمت نفت و تشدید فشارهای تورمی در اقتصاد جهانی شود.

اختلال طولانی‌مدت در تنگه هرمز و کاهش شدید صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه، بازار جهانی سوخت جت را با چالش جدی مواجه کرده است. اروپا که بخش عمده نیاز خود را از این منطقه تامین می‌کرد، اکنون با افت ذخایر و کمبود عرضه روبه‌رو شده و برای جبران این وضعیت به واردات بیشتر از آمریکا و کشورهای غرب آفریقا روی آورده است.

انسداد هرمز بازار را تکان داد، اما تغییر مسیرهای تجاری و استفاده از ذخایر، ضربه اولیه را خنثی کرد! با این حال، اگر تنش‌ها پایان نیابد، بازار با بحران جدیِ کمبود عرضه روبرو خواهد شد.

بهای نفت به دلیل پیش بینی تداوم مذاکرات ایران و آمریکا و از سرگیری صادرات نفت از طریق تنگه هرمز، در معاملات امروز کاهش یافت.

رئیس‌جمهوری در تداوم بازدید و نظارت ستادی، عملکرد دستگاه‌های کلیدی در حوزه‌های انرژی، تأمین منابع، خدمات زیربنایی و امنیت غذایی را ارزیابی و با صدور دستورات لازم، بر تقویت تاب‌آوری ملی و پایداری خدمات عمومی تأکید کرد.

هم‌زمان با اختلال در تردد دریایی تنگه هرمز، نشانه‌هایی از تغییر واحد پولی معاملات انرژی در این شاهراه حیاتی پس از 56 سال گزارش شده است؛ تحولی که برخی منابع آن را ضربه‌ای کم‌سابقه به سازوکار سنتی پترودلار توصیف می‌کنند.

در حالی که بازار جهانی نفت با مازاد عرضه روبه‌روست، تنش‌های فزاینده میان ایران و آمریکا می‌تواند به عاملی برای تقویت «حق بیمه ریسک ژئوپلیتیکی» تبدیل شود؛ عاملی که دست اوپک‌پلاس را برای بازگرداندن تدریجی تولید بازتر می‌کند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد این ائتلاف بعید است واکنش مستقیمی به تنش‌ها نشان دهد، اما آماده است در صورت اختلال در عرضه ایران، با افزایش تولید، بازار را مدیریت کند.

برآوردها نشان می‌دهد حجم یارانه پنهان انرژی در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۱۱ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی سنگین که حاصل فاصله عمیق میان قیمت داخلی حامل‌های انرژی و نرخ‌های مرجع جهانی است. این شکاف قیمتی که سال‌ها تداوم یافته، اکنون به یکی از پرهزینه‌ترین تعهدات مالی دولت تبدیل شده و پایداری بودجه، عدالت توزیعی و تعادل در بخش انرژی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

همزمان با تشدید رقابت میان تهران و مسکو برای حفظ سهم بازار در چین، گزارش تازه مؤسسه تحلیلی Kpler نشان می‌دهد نفت ایران با تخفیفی حدود ۱۰.۵ دلار پایین‌تر از شاخص Brent crude به فروش می‌رسد؛ رقمی که بیانگر فشار مضاعف بر درآمدهای نفتی کشور است.

بازار جهانی نفت در هفته گذشته تحت تأثیر هم‌زمان افزایش تنش‌های سیاسی و نظامی میان ایران و آمریکا، نگرانی‌ها درباره امنیت عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز، نوسانات مذاکرات دیپلماتیک و گمانه‌زنی‌ها درباره سیاست تولید ائتلاف اوپک‌پلاس، روندی صعودی را ثبت کرد. هرچند معاملات در ابتدای هفته با احتیاط دنبال شد، اما در نیمه دوم هفته، رشد ریسک‌های ژئوپلیتیکی و کاهش ذخایر نفت خام آمریکا موجب جهش محسوس قیمت‌ها شد و شاخص‌های اصلی نفت بیش از پنج درصد افزایش هفتگی را تجربه کردند.

مدیرکل پیشین امور خزر و آسیای میانه وزارت نفت با طرح ادعاهایی درباره فعالیت «تراستی‌های نفتی» اعلام کرد رقم ارزی که به کشور بازنگشته، بیش از ۱۱ میلیارد دلار برآورد می‌شود. به گفته او، شکل‌گیری ساختارهای غیرشفاف، ورود نهادهای غیرمتخصص و تضعیف بدنه کارشناسی صنعت نفت، زمینه بروز فساد ساختاری و شکل‌گیری شبکه‌های واسطه‌ای در فروش نفت را فراهم کرده است.